الحاج عبدالواحد سيدی
دور حکومت داری اسلام از شروع و ادامه
مقاله چهارم:
این موضوع روی سه محورِ بههمپیوسته دارد:
۱) آغازِ شکافهای سیاسی و کلامی، ۲) گذار از ساختار قبیلهای به دولتهای فراتر از قبیله، ۳) پیامدهای تمدنیِ این گذار با تمرکز بر اندلس، سِند و آسیای میانه. جمعبندی زیر، فشرده ولی لایهبهلایه است.
۱) آغاز شکافهای سیاسی و کلامی (سدهٔ ۱ هجری)
فتنهٔ اول (۳۵–۴۱ق / ۶۵۶–۶۶۱م): قتلِ عثمان، جنگهای جمل، صفّین و نهروان، سه قطب را پدید آورد:
شیعه: محوریتِ امامت و نص/افضلیتِ علی(رض) و عترت.
خوارج: نفیِ «تحکیم» و شعار «لا حکم إلا لله»، تکفیرِ بغات.
سُنّتِ سیاسیِ غالب: بیعت و شورا/غلبه؛ سپس در عمل، موروثهشدن سلطنت در عهد اموی.
جریانهای اعتقادیِ زودهنگام:
مُرجئه: تفویض داوری نهاییِ ایمان/کفر به خدا → تسکین تنش سیاسی–اعتقادی.
قَدَریه/جَبریه: منازعهٔ اختیار/جبر و نسبتِ آن با عدالتِ الهی و سیاست.
در عهد عباسی:
مِحْنه (۲۱۸–۲۳۴ق): سیاستزدگیِ عقیده (خلقِ قرآن) و سپس عقبنشینیِ دولت؛
سنتِ سنجیده: برآمدنِ شاکلهٔ فکریِ حنفی–شافعی–مالکی–حنبلی و کلامِ اشعری/ماتریدی؛ تفکیک نسبیِ «سلطانِ عمل» و «علمایِ نص».
اثر کلّی: اختلافات نخستین، بهجای انهدام، به نهادینهشدنِ تکثر فقهی–کلامی و تعریف قواعد نزاع (فقهُ البُغاه، شرایط خروج، جایگاه قاضی/مفتی در برابر سلطان) انجامید.
۲) گذار از قبیله به دولتِ فراقبایلی (سدهٔ ۱–۲ هجری)
عامل های گذار:
نظام مالی–اداری:
ایجاد دیوان جُند و دیوان خراج، بیتالمال؛
عربیسازیِ دیوان در اواخر اموی، استانداردسازیِ سکه (دینار/درهم با کتیبهٔ اسلامی)،
بَرید (پست) برای نظارت و مکاتبات؛ قاضیالقضات و شبکهٔ قضا.
نظام نظامی–شهری:
تأسیس شهرهایِ لشکری (أمصار: کوفه، بصره، فُسطاط، قیروان) → ذوبِ قبایل در ساختار شهری–دیوانی؛
گذار از سپاهِ قبیلهای به ارتشِ مواجببگیر (جند).
ادغام فرامنطقهای:
جذبِ موالی (غیرعرب مسلمان) و کُتّاب ایرانی/سریانی/قبطی در دیوان؛
شهرگرایی، سوادِ دیوانی، و قانونمندسازیِ مالیات (خراج/جزیه).
نتیجه: دولتِ اسلامی از شبکهٔ قبایلِ همپیمان به امپراتوریِ چندقومیتی با زبانِ اداریِ مشترک، سکهٔ واحد و دستگاهِ قضایی–مالیِ همگن تبدیل شد.
۳) پیامدهای تمدنی کلان
اقتصادِ پهناورِ مدیترانه–هند: رواج دینار/درهم، امنیت نسبی راهها/بنادر، پیوند بازارهای شام–مصر–عراق با سند/خلیج و اندلس.
انفجارِ دانایی: از نیمهٔ قرن ۲–۳ق، کشف و ساخت کاغذ و دفترنویسی، سپس ترجمهٔ علوم و پیدایش دانشگاههای سنتی (مساجد جامع/مدارس).
تنظیمِ تکثر: همزیستیِ مذاهب فقهی و کلامی در سایهٔ «فقهِ اختلاف» و قواعد قضا/افتاء در کنار «قانوننامههای عرفی» در دورههای بعد.
شبکههای صوفیانه: از قرن ۵ق به بعد، شبکههای خانقاهی (یَسَویّه، سپس نقشبندیه و …) موجب اسلامگستریِ آرام در ماوراءالنهر و هند شدند.
۴) سه مطالعهٔ موردی
الف) اندلس
گشودن (۹۲–۹۵ق / ۷۱۱–۷۱۴م): با نیروهای بربر–عربی؛ سپس امارت امویِ قرطبه (۱۳۸ق/۷۵۶م) و اعلان خلافت (۳۱۶ق/۹۲۹م).
دولت فراتر از قبیله:
دیوانهای مالی/رسائل، قُضات قرطبه، کتابخانهها و مدینةالزهرا (شهر–دربار).
پیامد تمدنی: شهرنشینیِ پیشرفته، معماری/آبیاری، علوم و ادبیات؛ انتقال دانش به اروپای لاتین (بعدتر از راه طوائف و طلیطله).
نکتهٔ ساختاری: ادغام (نه بیتنشِ) عرب–بربر و جمعیتهای مسیحی/یهودی در چارچوبِ مالیاتی–قضاییِ واحد.
ب) سِند
گشودن (۹۳ق/۷۱۱م) به فرماندهی محمد بن قاسم تحت سیاستِ حجّاج؛ تمرکز بر بندرها (دیبال و …) و مالیات.
دولت فراتر از قبیله:
ابقای بخشی از نخبگان محلی بهعنوان کارگزارانِ مالی/اداری؛ اخذ خراج/جزیه طبق ذمّیّت؛ ایجاد پادگانها و شهرهای دیوانی.
پیامد تمدنی: پیوند پایدارِ بازرگانیِ خلیج فارس–ساحل سند–دکن؛ در قرون بعد، اسلامگستریِ تدریجی با بازرگانان و مشایخ صوفیه (سجستان/ملتان/سِند).
نکتهٔ ساختاری: ادغام در اقتصاد اقیانوس هند و انتقال تدریجیِ مفاهیم حقوقی–اداریِ خلافت به شبهقاره.
ج) آسیای میانه (ماوراءالنهر)
گشودنِ مرحلهای (اوایل قرن ۲ق / اوایل قرن ۸م): با نقشِ محوریِ قتیبه بن مسلم در بخارا/سمرقند؛ اسلامپذیری تدریجی و اغلب شهری–تجاری.
دولت فراتر از قبیله:
در قرون ۳–۴ق، سامانیان (۸۱۹–۹۹۹م) هستهٔ دولتِ فارسیزبان–حنفی را ساختند: دیوانهای منظم، قضای حنفی، سکهزنیِ گسترده؛
زبان فارسیِ نو در کنار عربیِ علمی؛ مراکز حدیث/فقه: بخارا (بخاری)، ترمذ (ترمذی).
پیامد تمدنی: اتصالِ دائمِ «راهِ ابریشم» به دنیای اسلام؛ در قرون بعد، نقشبندیّه (از قرن ۸ق/۱۴م) با محور بخارا، الگوی دینداریِ شهری–حرفهای را تقویت کرد و اسلام را به اعماقِ ترکستان رساند.
۵) جمعبندی تحلیلی
شکافهای نخستین (سیاسی/کلامی) بهجای فروپاشی، به نظاممندیِ قواعد اختلاف انجامیدند و بسترِ تفکیکِ نسبی «قدرت سیاسی» از «اقتدار دینی» را فراهم کردند.
گذار نهادی (دیوان، سکه، قضا، بَرید، شهرهای لشکری) قبایل را در دولتی چندقومیتی ذوب کرد؛ امکانِ ادارهٔ سرزمینهای بسیار دور از مرکز (اندلس–سِند–ماوراءالنهر) را داد.
اثر تمدنی: تشکیلِ یک «فضای تمدنیِ پیوسته» با پول/قانون/قضا/زبان اداری مشترک که رفتوآمدِ کالا، انسان، و ایده را ممکن ساخت؛ و از دلِ تنشها، دانش، فقه، و تصوف بهصورت شبکهای شکوفا شد.
منابع برای تتبّع بیشتر
طبری، تاریخ الرسل والملوک؛ بلاذری، فتوح البلدان و أنساب الأشراف؛ مسعودی، مروج الذهب.
ابو یوسف (قاضی)، کتاب الخراج؛ مقدسی، أحسن التقاسیم.
ابن خلدون، مقدمه (نظریهٔ عصبیت و دولت).
Hugh Kennedy, The Prophet and the Age of the Caliphates.
Ira M. Lapidus, A History of Islamic Societies.
Marshall Hodgson, The Venture of Islam.
C. F. Robinson (ed.), The New Cambridge History of Islam (جلدهای ۱–۲).
++++++++++++
مقاله سوم:
در چارچوب «فتنهٔ اول» (۵۶–۴۱ﻫ / ۶۵۶–۶۶۱م)، دو نبرد بزرگِ داخلی—جمل و صفّین—نقش تعیینکنندهای در تاریخ سیاست اسلامی داشتند. در ادامه، عوامل/زمینهها و پیامدهای منفی هر کدام را بهصورت فشرده و مستند ارائه می گردد.
پیشزمینهٔ مشترک
قتل خلیفه عثمان (ذیالحجه ۳۵ﻫ/جنوری ۶۵۶م) → بحران مشروعیت و مطالبهٔ «قصاص» قاتلان عثمان خلیفه سوم (رض).
بیعت با حضرت علی(رض) در مدینه → مخالفت جریانهایی که اولویت را قصاص فوری میدانستند یا با روند بیعت موافق نبودند.(نقش عبدالله بن صباح یهودی ظاهراً مسلمان شده معلوم الحال ،در تشدید خصومت)
قطبیشدن قدرت میان مراکز بزرگ (حجاز/عراق در دست حضرت علی (رض)، شام در دست معاویه).
۱) جنگ جَمَل (۳۶ﻫ / ۶۵۶م، بصره)
عوامل و محرکها
مطالبهٔ قصاصِ قاتلان عثمان از سوی عایشه، طلحه و زبیر(رض)؛
حرکت سیاسی–نظامی به بصره برای جلب پشتیبانی و کنترل مرکز مهم مالی/نظامی؛
بیاعتمادی و اختلال در میانجیگری: گزارشهایی از توافق اولیه و سپس درگیری شبانه (نقض آتشبس) در منابع کهن (طبری، بلاذری) آمده است؛ جزئیاتِ آغاز درگیری اختلافروایت دارد.
نتیجهٔ فوری
پیروزی حضرت علی(رض)؛ کشتهشدنِ طلحه و زبیر؛ انتقال محترمانهٔ عایشه به مدینه.
تلفات انسانیِ سنگین در میان مسلمانان (آمار دقیق محل اختلاف، اما «هزاران» نفر ذکر شده است).
پیامدهای منفی
شکستن حرمت خونِ مسلمان بهدستِ مسلمان و عادیشدن توسل به زور در نزاع سیاسی.
تضعیف سرمایهٔ اجتماعیِ صحابه (دو سوی نبرد) و شکاف پایدار عاطفی–هویتی در امت.
نظامیسازی سیاست در بصره/کوفه و بیثباتی مالی–اداری (آسیب به بیتالمال و دیوان).
افزایش سوءظن و تبلیغات متقابل که زمینهٔ صفّین را تقویت کرد.
۲) جنگ صِفّین (۳۷ﻫ / ۶۵۷م، کنار فرات میان رَقّه و حِمص)
عوامل و محرکها
امتناع معاویه از بیعت با علی(ع) تا اجرای قصاصِ عثمان؛
پایگاه نیرومند شام (ارتش منسجم، مالیات سامانمند) در برابر عراقِ پرآشوب؛
کارزار نمادین/تبلیغاتی (مانند «پیراهن خونینِ عثمان» در شام) برای بسیج افکار عمومی؛
بنبستِ نظامیِ چندماهه که به نبردهای سنگین (از جمله «لیلة الهَرِیر») انجامید؛
برافراشتن مصاحف بر نیزهها از سوی سپاه شام → فشار بر سپاه عراق برای توقفِ جنگ و پذیرش تحکیم (داوری).
نتیجهٔ فوری
تحکیم/داوری میان ابو موسی اشعری و عمرو بن عاص (محل و مفاد دقیق، در روایات متفاوت است: دومةالجندل/أذرح و…)، بیسرانجام یا منازعهزا تفسیر شد.
انشعاب خوارج از سپاه علی(ع) با شعار «لا حکم إلا لله» → نبرد نهروان (۳۸ﻫ/۶۵۸م).
طولانیشدن جنگ داخلی تا سرانجام ترور حضرت علی(رض) (۴۰ﻫ/۶۶۱م) و سپس تنازل/صلحِ امام حسن(ع)؛ تمرکز قدرت در شام و زمینهساز سلطنتِ اموی شد.
پیامدهای منفی
نهادینهشدن دو قطب قدرت (عراق/شام) و فرسایش اقتدار مرکزی.
تولد خوارج و الگوی شورشهای ایدئولوژیکِ مسلحانه علیه هر دو طرف؛
سست شدن اصلِ شورا و تقویت واقعگرایی قدرتمحور (راه را برای سلطنت موروثی هموار کرد).
هزینههای انسانی/اقتصادیِ بسیار و توقف نسبیِ فتوحات و عمران.
تثبیت روایتهای هویتیِ متعارض دربارهٔ مشروعیت خلافت/امامت که تا سدههای بعد در کلام، فقهِ بغاه/خوارج، و حدیث اثر گذاشت.
جمعبندیِ تحلیلیِ پیامدهای منفیِ مشترک
سیاست در سایهٔ شمشیر: نزاعهای سیاسی به عرصهٔ جنگ داخلی کشیده شد و بهجای سازوکارهای بیعت/شورا، «غلبهٔ نظامی» وزن پیدا کرد.
بحرانِ اعتماد دینی–اجتماعی: مشارکت چهرههای بزرگ در دو سوی میدان، سرمایهٔ اخلاقیِ جامعه را کاست.
شکافهای فکری/فقهی: شکلگیری ادبیات «بُغاة»، قواعد جنگ داخلی در فقه، و جریانهای کلامی متعارض.
گذار ساختاری: از الگوی خلافت شورایی به تمرکز قدرت در شام و نهایتاً سلطنت اموی (سدهٔ ۱ﻫ/۷م).
اثرِ طولانیمدت بر حافظهٔ تاریخی: این جنگها مبانی روایی و جدلهای بعدی دربارهٔ مشروعیت سیاسی را شکل داد و در نهایت، مسیر رویدادهایی چون کربلا (۶۱ﻫ/۶۸۰م) را هموارتر کرد.
منابع/شواهد برای تتبّع
طبری، تاریخ الرسل والملوک؛ بلاذری، أنساب الأشراف و فتوح البلدان؛ ابناثیر، الکامل.
ابو یوسف (قاضی)، کتاب الخراج (برای سیاست مالی و دستگاه اداریِ اوایل).
نهجالبلاغه (خطب و مکاتیب منسوب به علی(ع)؛ در نقد سیاسی–اخلاقی اوضاع).
Hugh Kennedy, The Prophet and the Age of the Caliphates.
Wilferd Madelung, The Succession to Muhammad (تحلیلی انتقادی از وقایع پس از رحلت).
C. F. Robinson (ed.), The New Cambridge History of Islam, vol. 1.
توجه: شمار تلفات، جزئیات «شبِ عهدشکنی» در بصره، و مفاد دقیقِ داوریِ صفّین در منابع اختلافروایت دارد؛ در پژوهش، بهتر است گزارشهای طبری/بلاذری با تحلیلهای جدیدتر سنجیده شوند.
++++++++++++
در این روز ها قلم بدستان ما پیش از این که تاریخ اندیشه های سیاسی در اسلام را اندیشه کرده باشند بر چسپ های یک نوع بیخردی را همواره در دیوان سالاری و مجموع حکومت های اسلامی مورد طعنه و نقطه عطف میدانند برای اینکه موضوع روشن گردد و حقیقت سیاسی بر ملا گردد در اینجا نحوه یا سازه و منشأ حکومت را از شروع اسلام مطالعه می کنیم:
در تاریخ تمدن اسلامی، نحوهٔ حکومتداری از آغاز اسلام تا پایان خلافتهای بزرگ، چند مرحلهٔ مهم و متفاوت را پشت سر گذاشته است. این سیر را میتوان در چند دورهٔ کلیدی بررسی کرد:
۱. دورهٔ پیامبر اسلام ﷺ (۶۱۰–۶۳۲ م)
ویژگیها: حکومت اسلامی با رهبری پیامبر ﷺ در مدینه آغاز شد. ساختار سیاسی بر پایهٔ وحی، شورا (شورای اهل حل و عقد)، عدالت و برابری شکل گرفت.
مدینه بهعنوان مرکز حکومت: با میثاق مدینه، مسلمانان، یهودیان و دیگر قبایل در قالب یک پیمان مشترک زندگی کردند.
تمرکز: اتحاد دینی–سیاسی، قانونگذاری بر اساس قرآن و سنت، و رهبری واحد که هم ریاست دینی و هم سیاسی را بر عهده داشت.
۲. خلافت راشدین (۶۳۲–۶۶۱ م)
ویژگیها: انتخاب خلفا (ابوبکر، عمر، عثمان، علی) با بیعت و مشورت صورت میگرفت.
ساختار: ساده، بدون تشریفات سلطنتی، با نظارت مستقیم خلیفه بر امور.
نوآوریها:
توسعهٔ اداری و تقسیمات کشوری (ولایتها و امارتها)
نظام دیوان (ثبت حقوق سربازان و کارمندان)
تأسیس بیتالمال
چالشها: فتنهٔ داخلی، جنگهای ردّه، و آغاز شکافهای سیاسی–مذهبی.
۳. خلافت اموی (۶۶۱–۷۵۰ م)
ویژگیها: انتقال از حکومت شورایی به سلطنت موروثی.
مرکز حکومت: دمشق.
سیستم: تمرکز قدرت در دست خلیفه و والیان، توسعهٔ اداری–مالی، گسترش قلمرو تا اسپانیا و آسیای مرکزی.
انتقادات: گرایش به تجملات، فاصله گرفتن از سادگی حکومت راشدین، و رشد نارضایتیهای قومی–مذهبی.
۴. خلافت عباسی (۷۵۰–۱۲۵۸ م)
ویژگیها: انتقال مرکز به بغداد و شکوفایی علمی، فرهنگی و اقتصادی.
ساختار حکومتی:
دیوانهای تخصصی (دیوان جنگ، دیوان خراج، دیوان رسائل)
استفاده از وزیران (مانند برمکیان)
ویژگی مهم: در این دوره، قدرت واقعی گاهی در دست وزرا، امیران و فرماندهان نظامی بود، و خلیفه بیشتر جایگاه معنوی داشت.
چالشها: تجزیهٔ سیاسی به امارتهای مستقل (طاهریان، صفاریان، سامانیان، فاطمیان و غیره) با حفظ احترام ظاهری خلیفه.
۵. دورهٔ بعد از سقوط بغداد و خلافتهای محلی (قرون ۱۳–۱۵ م)
حکومتها: ممالیک در مصر، عثمانیان در آناتولی، تیموریان در ماوراءالنهر، مرینیان در مغرب.
ویژگی: گرچه عنوان «خلیفه» در مصر توسط ممالیک ادامه یافت، ولی نقش عملی آن محدود بود.
نظام سیاسی: ترکیب سنتهای اسلامی با نظامهای نظامی و سلطنتی.
۶. خلافت عثمانی (۱۴۵۳–۱۹۲۴ م)
ویژگیها: خلیفه–سلطان همزمان رهبر دینی و سیاسی بود.
نظام اداری:
تقسیمات ایالتی
استفاده از دیوان همایون و منصب صدراعظم
قوانین ترکیبی از شریعت و قوانین عرفی (قانوننامهها)
پایان: خلافت در ۱۹۲۴ توسط مصطفی کمال آتاتورک لغو شد.
جمعبندی
حکومتداری در تمدن اسلامی:
از رهبری نبوی و شورایی آغاز شد.
به سلطنت موروثی و سپس امپراتوریهای چندملیتی رسید.
همواره میان شریعت و عرف سیاسی–نظامی توازن یا تنش وجود داشت.
نهادهایی چون بیتالمال، دیوانها، قاضیالقضات و شورا ستونهای اصلی ادارهٔ جامعه بودند.
مقاله دوم
حتماً. در یک نگاهِ فشرده اما مستند، «خلافتهای دورهٔ اسلامی» را میتوان چنین مشخص کرد و کارنامهٔ مثبت و منفی هر کدام را—با ذکر شواهد تاریخی—جمعبندی نمود:
۱) خلافت راشدین (۶۳۲–۶۶۱م، مدینه/کوفه)
ویژگی کلّی: رهبری انتخابی–شورایی، سادگیِ دستگاه، اتکای مستقیم به قرآن و سنّت.
نهادها و سیاستها (شواهد):
ایجاد دیوان جُند و ثبت حقوق سپاهیان و کارگزاران (در منابعی چون بلاذری و طبری گزارش شده است).
بیتالمال و سیاست مالی مبتنی بر خراج/جزیه با توصیههای عدالتمحور (ر.ک. ابو یوسف، کتاب الخراج).
کارنامهٔ مثبت: گسترش عدالت قضایی (منصب قاضی)، پاسخگویی خلیفه، نظم مالی نوپا، گسترش وحدت سیاسی در جزیرهالعرب و عراق/شام/مصر.
کارنامهٔ منفی: جنگهای داخلی (جمل، صفین، نهروان) و آغاز شکافهای سیاسی–کلامی؛ سختیهای گذار از ساختار قبیلهای به دولتِ فرا–قبایلی.
۲) خلافت امویِ دمشق ۶۶۱–۷۵۰م، دمشق)
ویژگی کلّی: تبدیل خلافتِ شورایی به سلطنت موروثی؛ تمرکز اداری و نظامی.
شواهد نهادی:
اصلاح پولی و سکهزنی عربی (دینار/درهم با کتیبههای اسلامی در عهد عبدالملک بن مروان، ۶۹۱–۶۹۷م).
شبکهٔ بَرید (پستِ دولتی) برای نظارت و مکاتبات.
قبةالصخره (۶۹۱/۶۹۲م) بهعنوان نماد اقتدار و هویت دینی.
کارنامهٔ مثبت: انسجام اداریِ فراقبیلهای، گسترش راهها و مالیاتِ منظم، توسعهٔ مرزی تا اندلس و ماوراءالنهر.
کارنامهٔ منفی: قومیتگراییِ عربی و نارضایتی موالی، فاصله از سادگی راشدین، شورشهای پیاپی (کوفه/حجاز/خراسان).
۳) خلافت عباسیِ بغداد (۷۵۰–۱۲۵۸م، بغداد/سَمراء)
ویژگی کلّی: دیوانسالاری پیشرفته، وزارت (برمکیان و پس از آن)، شکوفایی علمی–شهری.
شواهد نهادی و فرهنگی:
تخصصیشدن دیوانها (خراج، جُند، رسائل)، نظام کاتب/دبیر.
نهضت ترجمه و مراکز دانش (نظیر «بیتالحکمه» در روایت منابع عباسی؛ گزارشهای خطیب بغدادی، ابن ندیم، و بعدها ابن خلّکان).
کاغذ و رونق دفترنویسی پس از قرن ۲–۳ هـ (پس از رواج صنعت کاغذ در شرق اسلامی).
کارنامهٔ مثبت: شهرنشینی، علم و فلسفه، ریاضیات/پزشکی، تجارت بینالمللی.
کارنامهٔ منفی: مِحْنه (۸۳۳–۸۴۸م) و تنش دین/سیاست؛ تجزیهٔ عملی به امارتهای نیمهمستقل (طاهریان، سامانیان، بوییان…)؛ گاه فربهیِ مالیاتی و ضعف کنترلی بر ولایات؛ سقوط بغداد در ۱۲۵۸م.
۴) خلافت امویِ قرطبه (۹۲۹–۱۰۳۱م، اندلس)
ویژگی کلّی: اعلام خلافت رقیب در غرب اسلامی.
شواهد:
قرطبه بهعنوان مرکز تمدن شهری، کتابخانهها، مدارس، و مدینةالزهرا بهمثابهٔ دربار–شهر.
کارنامهٔ مثبت: شکوفایی علمی–ادبی، معماری اندلس، همزیستی نسبی ادیان در برهههایی.
کارنامهٔ منفی: فتنهٔ اندلس (جنگ داخلی ۱۰۰۹–۱۰۳۱م) و فروپاشی به طوائف؛ شکنندگی ساختار جانشینی.
۵) خلافت فاطمی (۹۰۹–۱۱۷۱م، مهدیه/قاهره)
ویژگی کلّی: خلافت اسماعیلیِ رقیبِ عباسی، تأسیس قاهره (۹۶۹م) و الازهر (۹۷۰م).
شواهد:
دارالعلم/دارالحکمه بهعنوان کانون دانش و دعوت؛ سازمانیافتهبودن شبکهٔ داعیان.
کارنامهٔ مثبت: نهادهای آموزشی (الازهر)، سکهزنی و بازرگانی دریابرد، برنامههای شهری–معماری.
کارنامهٔ منفی: ناپایداری مذهبی–سیاسی در عهد برخی خلفا؛ سیاستهای سختگیرانهٔ مذهبی در عهد الحاکم بامرالله (از جمله واقعهٔ ۱۰۰۹م در اورشلیم) که به تنشهای بیندینی افزود.
۶) خلافت موحّدان (۱۱۴۷–۱۲۶۹م، مغرب و اندلس)
ویژگی کلّی: جنبش اصلاحگرای توحیدی در مغرب که عنوان خلافت و «امیرالمؤمنین» را به کار برد.
شواهد:
حاکمیت بر فاس–مرّاکش–اشبیلیه؛ پشتیبانی از فلسفه/علوم در برهههایی (ابن طفیل، ابن رشد).
کارنامهٔ مثبت: وحدت سیاسی مغرب/اندلس، شکوفایی فلسفه و معماری.
کارنامهٔ منفی: سختگیری عقیدتی نسبت به ذمّیان و مخالفان، کوچ اجباری/مهاجرت نخبگان (از جمله خانوادهٔ موسی بن میمون)؛ دوامِ کوتاه در اندلس در برابر مسیحیان ایبری.
۷) خلافت عباسیِ قاهره تحت ممالیک (۱۲۶۱–۱۵۱۷م، قاهره)
ویژگی کلّی: احیای عنوانِ خلافت بهصورت نمادین پس از سقوط بغداد؛ اقتدار واقعی در دست سلاطین مملوک.
شواهد:
نقش تشریفاتی خلیفه در مشروعیتبخشی به سلطنت و جهاد؛ دستگاه اداری–نظامی کارآمدِ ممالیک.
کارنامهٔ مثبت: دفاع از مصر/شام در برابر مغول و صلیبی؛ پایداری نهادهای علمی (الازهر).
کارنامهٔ منفی: تمرکز قهر سیاسی در دست نظامیان؛ محدود بودن نقش خلیفه به نماد و خطبه/سکه.
۸) خلافت عثمانی (۱۵۱۷/۱۴۵۳–۱۹۲۴م، استانبول)
ویژگی کلّی: پیوند «سلطنت–خلافت»؛ امپراتوری چندملّیتی.
شواهد نهادی:
دیوان همايون و منصب صدر اعظم؛ نظام تیمار و ثبت اراضی؛ قانوننامهها در کنار شریعت؛ نظام مِلِّت برای اقلیتهای دینی؛ تشکیلات ینیچری/دفشرمه.
اصلاحات تنظیمات (پس از ۱۸۳۹م) برای نوسازی اداری/نظامی–حقوقی.
کارنامهٔ مثبت: ثبات اداری بلندمدت، مدیریت تنوع دینی با نظام مِلّت، شبکهٔ راهها/بندرها، توسعهٔ شهرها.
کارنامهٔ منفی: تمرکزگرایی سنگین، مالیاتهای سنگشونده در ادوار ضعف، فساد/رخوت دیوانی در اواخر، بحرانهای ملیگرایانهٔ قرن ۱۹–۲۰؛ سرانجام لغو خلافت در ۱۹۲۴م.
جمعبندی تحلیلی
نقاط قوّت مشترک: دیوانسالاریِ کارآمد برای زمان خود، مالیات و ثبت و ضبط، قضا و قاضیالقضات، مدیریت شبکهٔ ولایتها، زیرساختهای راه/پست/سکه، حامیّت از علم و کتابت در دورههای اوج.
نقاط ضعف مشترک: بحران جانشینی، تبدیل خلافت به سلطنت موروثی، تنش دین و سیاست (مِحْنه و نظایر آن)، تبعیضهای قومی/مذهبی در برهههایی، تجزیهٔ اقتدار به امارتهای محلی در ادوار ضعف.
الگوی کلّی: از «رهبری نبوی–شورایی» به «امپراتوریهای چندملّیتی» حرکت شد؛ همواره تعادل میان شریعت و عرفِ حکومتی محلّ چالش بود.
منابع راهنما (برای تتبّع بیشتر)
طبری، تاریخ الرسل والملوک؛ بلاذری، فتوح البلدان؛ مسعودی، مروج الذهب.
ابو یوسف (قاضی)، کتاب الخراج (نخستین رسالهٔ مالیهٔ اسلامی).
ابن خلدون، مقدمه (تحلیل دولت و عصبیت).
المقریزی، الخطط (نهادهای فاطمی و ممالیک).
Hugh Kennedy, The Prophet and the Age of the Caliphates.
Ira M. Lapidus, A History of Islamic Societies.
Marshall G. S. Hodgson, The Venture of Islam.
C. F. Robinson (ed.), The New Cambridge History of Islam.
بالا
بازگشت